P
PowtórkaED
Zaloguj się
Wzory · liceum i technikum

Wzory matematyczne w liceum i technikum

106 wzorów w 12 działach – w jednym miejscu, bez logowania. Możesz je wydrukować.

Zestawienie wzorów z matematyki dla liceum i technikum – od potęg i logarytmów, przez funkcje, ciągi i trygonometrię, po geometrię analityczną, stereometrię i rachunek prawdopodobieństwa. Wzory spoza zakresu podstawowego mają znaczek „rozszerzenie”.

Liczby, potęgi i pierwiastki

Wartość bezwzględna

|x| = x dla x ≥ 0
|x| = −x dla x < 0

Odległość na osi

|a − b| to odległość liczb a i b
|x − a| < r ⟺ a − r < x < a + r
|x − a| > r ⟺ x < a − r lub x > a + r

Mnożenie i dzielenie potęg

am·an = am+n
aman = am−n

Potęga potęgi i iloczynu

(am)n = am·n
(a·b)n = an·bn
(ab)n = anbn

Wykładnik ujemny i ułamkowy

a−n = 1an
a0 = 1 (a ≠ 0)
am/n = n√am

Pierwiastki

√a·b = √a·√b
√ab = √a√b
√a2 = |a|

Definicja logarytmu

logab = c ⟺ ac = b (a > 0, a ≠ 1, b > 0)

Logarytm iloczynu i ilorazu

loga(x·y) = logax + logay
logaxy = logax − logay

Logarytm potęgi i zmiana podstawy

logaxr = r·logax
logab = logcblogca
alogab = b

Procenty

p% liczby x to p100·x. Zmiana o p%: x·(1 ± p100). Punkty procentowe to różnica dwóch procentów.

Procent składany

Kn = K·(1 + p100)n (K – kapitał początkowy, n – liczba okresów)

Wzory skróconego mnożenia

Kwadrat sumy i różnicy

(a + b)2 = a2 + 2ab + b2
(a − b)2 = a2 − 2ab + b2

Różnica kwadratów

a2 − b2 = (a − b)(a + b)

Sześcian sumy i różnicy

(a + b)3 = a3 + 3a2b + 3ab2 + b3
(a − b)3 = a3 − 3a2b + 3ab2 − b3

Suma i różnica sześcianów

a3 + b3 = (a + b)(a2 − ab + b2)
a3 − b3 = (a − b)(a2 + ab + b2)

Równania, nierówności i funkcja kwadratowa

Funkcja kwadratowa

f(x) = ax2 + bx + c (a ≠ 0)
Δ = b2 − 4ac

Miejsca zerowe

Δ > 0: x1 = −b − √Δ2a, x2 = −b + √Δ2a
Δ = 0: x0 = −b2a
Δ < 0: brak miejsc zerowych

Wierzchołek paraboli

W = (p, q)
p = −b2a
q = −Δ4a = f(p)

Postać kanoniczna i iloczynowa

f(x) = a(x − p)2 + q
f(x) = a(x − x1)(x − x2) (gdy Δ ≥ 0)

Wzory Viète'a

x1 + x2 = −ba
x1·x2 = ca
x12 + x22 = (x1 + x2)2 − 2x1x2

Oś symetrii i ekstremum

Oś symetrii: x = p. Dla a > 0 wartość najmniejsza q, dla a < 0 wartość największa q.

Funkcja liniowa

y = ax + b (a – współczynnik kierunkowy). Miejsce zerowe: x = −ba. Przez dwa punkty: a = y2 − y1x2 − x1

Równanie z wartością bezwzględną

|f(x)| = a (a > 0) ⟺ f(x) = a lub f(x) = −a
|f(x)| = |g(x)| ⟺ f(x) = g(x) lub f(x) = −g(x)

Twierdzenie Bézouta (reszta z dzielenia) rozszerzenie

Reszta z dzielenia W(x) przez (x − a) jest równa W(a). W(a) = 0 ⟺ (x − a) dzieli W(x).

Pierwiastki wymierne wielomianu rozszerzenie

Jeśli pq (ułamek nieskracalny) jest pierwiastkiem W(x) = anxn + … + a0 o współczynnikach całkowitych, to p dzieli a0, a q dzieli an.

Wyrażenia wymierne rozszerzenie

Zawsze ustal dziedzinę (mianownik ≠ 0).
AB = CD ⟺ A·D = B·C (B, D ≠ 0)

Ciągi

Ciąg arytmetyczny – wyraz ogólny

an = a1 + (n − 1)·r
an = an−1 + an+12
r = an+1 − an

Suma n początkowych wyrazów ciągu arytmetycznego

Sn = a1 + an2·n = 2a1 + (n − 1)·r2·n

Ciąg geometryczny – wyraz ogólny

an = a1·qn−1
(an)2 = an−1·an+1
q = an+1an

Suma n początkowych wyrazów ciągu geometrycznego

Sn = a1·1 − qn1 − q dla q ≠ 1
Sn = n·a1 dla q = 1

Suma szeregu geometrycznego rozszerzenie

S = a11 − q dla |q| < 1

Związek ciągu z sumą

a1 = S1
an = Sn − Sn−1 dla n ≥ 2

Granice ciągów rozszerzenie

lim 1n = 0
lim qn = 0 dla |q| < 1
lim an + bcn + d = ac (c ≠ 0)

Trygonometria

Funkcje w trójkącie prostokątnym

sin α = ac
cos α = bc
tg α = ab (a – przyprostokątna naprzeciw α, b – przy α, c – przeciwprostokątna)

Jedynka trygonometryczna i tangens

sin2α + cos2α = 1
tg α = sin αcos α

Wartości dla kątów 30°, 45°, 60°

sin: 12, √22, √32
cos: √32, √22, 12
tg: √33, 1, √3

Dopełnienie do 90° i 180°

sin(90° − α) = cos α
cos(90° − α) = sin α
sin(180° − α) = sin α
cos(180° − α) = −cos α
tg(180° − α) = −tg α

Znaki funkcji w ćwiartkach

I: wszystkie dodatnie
II: tylko sin
III: tylko tg
IV: tylko cos

Kąt podwojony rozszerzenie

sin 2α = 2 sin α cos α
cos 2α = cos2α − sin2α = 1 − 2 sin2α = 2 cos2α − 1

Suma i różnica kątów rozszerzenie

sin(α ± β) = sin α cos β ± cos α sin β
cos(α ± β) = cos α cos β ∓ sin α sin β

Twierdzenie sinusów

asin α = bsin β = csin γ = 2R (R – promień okręgu opisanego)

Twierdzenie cosinusów

a2 = b2 + c2 − 2bc·cos α

Pole trójkąta z sinusem

P = 12·a·b·sin γ

Planimetria

Twierdzenie Pitagorasa

a2 + b2 = c2 (trójkąt prostokątny, c – przeciwprostokątna)

Pole trójkąta

P = 12·a·ha
wzór Herona: P = √p(p − a)(p − b)(p − c), p = a + b + c2

Trójkąt równoboczny

P = a2√34
h = a√32

Promienie okręgów w trójkącie

wpisany: r = Pp
opisany: R = abc4P = a2 sin α

Czworokąty

równoległobok: P = a·h = ab·sin α
romb: P = 12·e·f
trapez: P = (a + b)·h2
deltoid: P = 12·e·f

Koło i okrąg

P = πr2
L = 2πr
wycinek: P = α360°·πr2
długość łuku l = α360°·2πr

Kąty w okręgu

Kąt środkowy jest dwa razy większy od wpisanego opartego na tym samym łuku. Kąty wpisane oparte na tym samym łuku są równe. Kąt między styczną a cięciwą = kąt wpisany oparty na tym łuku.

Czworokąt wpisany w okrąg

Sumy przeciwległych kątów wynoszą 180°. Czworokąt opisany na okręgu: a + c = b + d.

Suma kątów wielokąta

(n − 2)·180°
wielokąt foremny: kąt wewnętrzny = (n − 2)·180°n

Twierdzenie Talesa

Proste równoległe przecinające ramiona kąta dzielą je proporcjonalnie: |OA||OB| = |OC||OD|

Podobieństwo

Skala k = a'a. Stosunek obwodów = k, stosunek pól = k2, stosunek objętości brył podobnych = k3.

Twierdzenie o dwusiecznej rozszerzenie

Dwusieczna kąta w trójkącie dzieli przeciwległy bok w stosunku długości boków przyległych: |BD||DC| = |AB||AC|

Potęga punktu rozszerzenie

Z punktu P prowadzimy sieczne: |PA|·|PB| = |PC|·|PD|
sieczna i styczna: |PT|2 = |PA|·|PB|

Środkowe i wysokości

Środkowe trójkąta przecinają się w punkcie, który dzieli każdą w stosunku 2 : 1 licząc od wierzchołka. Środek okręgu opisanego leży na symetralnych, wpisanego – na dwusiecznych.

Geometria analityczna

Odległość punktów

|AB| = √(xB − xA)2 + (yB − yA)2

Środek odcinka

S = (xA + xB2, yA + yB2)

Środek ciężkości trójkąta

G = (xA + xB + xC3, yA + yB + yC3)

Równanie prostej

kierunkowe: y = ax + b
ogólne: Ax + By + C = 0
przez dwa punkty: (y − yA)(xB − xA) = (yB − yA)(x − xA)

Równoległość i prostopadłość

dla prostych y = a1x + b1 i y = a2x + b2:
równoległe ⟺ a1 = a2
prostopadłe ⟺ a1·a2 = −1

Odległość punktu od prostej

d = |A·x0 + B·y0 + C|√A2 + B2 (punkt (x0, y0), prosta Ax + By + C = 0)

Pole trójkąta

P = 12·|(xB − xA)(yC − yA) − (yB − yA)(xC − xA)|

Okrąg

(x − a)2 + (y − b)2 = r2 – środek (a, b), promień r
x2 + y2 + Dx + Ey + F = 0 sprowadzamy do postaci kanonicznej

Prosta i okrąg

Odległość środka od prostej d: d < r – dwa punkty wspólne (sieczna), d = r – styczna, d > r – brak punktów. Połowa cięciwy = √r2 − d2

Wektory

AB = [xB − xA, yB − yA]
|v| = √vx2 + vy2
równoległobok ABCD: AB = DC

Iloczyn skalarny rozszerzenie

u·v = uxvx + uyvy = |u|·|v|·cos φ
u ⊥ v ⟺ u·v = 0

Przekształcenia

Symetria względem osi OX: (x, −y), osi OY: (−x, y), początku: (−x, −y). Przesunięcie o wektor [a, b]: (x + a, y + b).

Funkcje i ich wykresy

Wykres po przekształceniu

y = f(x) + c – przesunięcie w górę o c
y = f(x − a) – w prawo o a
y = −f(x) – odbicie względem OX
y = f(−x) – względem OY
y = |f(x)| – część pod osią OX odbijamy do góry

Funkcja wykładnicza i logarytmiczna

y = ax: rosnąca dla a > 1, malejąca dla 0 < a < 1
y = logax (x > 0) – funkcja odwrotna do y = ax

Proporcjonalność odwrotna

y = ax (x ≠ 0): dla a > 0 wykres w I i III ćwiartce, dla a < 0 w II i IV

Złożenie i odwrotność rozszerzenie

(f∘g)(x) = f(g(x))
f(f−1(x)) = x
Funkcję odwrotną wyznaczamy, zamieniając x z y i rozwiązując względem y.

Monotoniczność

Funkcja rosnąca: x1 < x2 ⟹ f(x1) < f(x2); malejąca: f(x1) > f(x2). Parzysta: f(−x) = f(x); nieparzysta: f(−x) = −f(x).

Stereometria

Prostopadłościan

V = abc
P = 2(ab + bc + ac)
przekątna d = √a2 + b2 + c2

Sześcian

V = a3
P = 6a2
przekątna ściany a√2
przekątna sześcianu a√3

Graniastosłup

V = Pp·H
Pc = 2Pp + Pb

Ostrosłup

V = 13·Pp·H
Pc = Pp + Pb
W ostrosłupie prawidłowym czworokątnym spodek wysokości leży w środku podstawy

Czworościan foremny

V = a3√212
P = a2√3
H = a√63

Walec

V = πr2H
Pb = 2πrH
Pc = 2πr(r + H)

Stożek

V = 13πr2H
Pb = πrl
Pc = πr(r + l)
l2 = r2 + H2
Rozwinięcie powierzchni bocznej to wycinek koła o promieniu l i kącie rl·360°.

Kula

V = 43πr3
P = 4πr2
Przekrój płaszczyzną w odległości d od środka: koło o promieniu √r2 − d2

Kąty w bryłach

Kąt prostej z płaszczyzną: kąt między prostą a jej rzutem prostokątnym na płaszczyznę. Kąt dwuścienny mierzymy kątem między prostymi prostopadłymi do krawędzi, leżącymi w ścianach.

Kombinatoryka i prawdopodobieństwo

Silnia i symbol Newtona

n! = 1·2·…·n, 0! = 1
(nk) = n!k!·(n − k)!
(nk) = (nn − k)
(n0) = (nn) = 1

Permutacje, wariacje, kombinacje

permutacje: n!
wariacje bez powtórzeń: n!(n − k)!
wariacje z powtórzeniami: nk
kombinacje (k-elementowe podzbiory): (nk)

Permutacje z powtórzeniami rozszerzenie

n!n1!·n2!·…·nk!

Reguła mnożenia i dodawania

Wybory po kolei – mnożymy liczby możliwości; wybory rozłączne – dodajemy.

Dwumian Newtona rozszerzenie

(a + b)n = (n0)an + (n1)an−1b + … + (nn)bn

Prawdopodobieństwo klasyczne

P(A) = |A||Ω|
0 ≤ P(A) ≤ 1
P(Ω) = 1
P(A') = 1 − P(A)

Suma zdarzeń

P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B)
dla zdarzeń rozłącznych P(A ∪ B) = P(A) + P(B)

Prawdopodobieństwo warunkowe

P(A|B) = P(A ∩ B)P(B) (P(B) > 0)
zdarzenia niezależne: P(A ∩ B) = P(A)·P(B)

Prawdopodobieństwo całkowite rozszerzenie

P(A) = P(B1)·P(A|B1) + P(B2)·P(A|B2) + … (zdarzenia Bi rozłączne i dopełniające się do Ω)

Wzór Bayesa rozszerzenie

P(B1|A) = P(B1)·P(A|B1)P(A)

Schemat Bernoulliego rozszerzenie

Pn(k) = (nk)·pk·qn−k
q = 1 − p (k sukcesów w n próbach)

Wartość oczekiwana rozszerzenie

E(X) = x1p1 + x2p2 + … + xnpn
gra jest sprawiedliwa, gdy E(wygranej) = koszt udziału

Statystyka

Średnia arytmetyczna

x̄ = x1 + x2 + … + xnn
ważona: w1x1 + … + wnxnw1 + … + wn

Średnia geometryczna

n√x1·x2·…·xn (liczby nieujemne)

Mediana i moda

Mediana: środkowa wartość uporządkowanych danych (dla parzystej liczby – średnia dwóch środkowych). Moda: wartość występująca najczęściej.

Wariancja i odchylenie standardowe

σ2 = (x1 − x̄)2 + … + (xn − x̄)2n = x12 + … + xn2n − x̄2
σ = √σ2

Rachunek różniczkowy

Pochodne podstawowe rozszerzenie

(c)' = 0
(xn)' = n·xn−1
(√x)' = 12√x
(1x)' = −1x2

Działania na pochodnych rozszerzenie

(f + g)' = f' + g'
(c·f)' = c·f'
(f·g)' = f'g + fg'
(fg)' = f'g − fg'g2

Pochodna funkcji złożonej rozszerzenie

(f(g(x)))' = f'(g(x))·g'(x)

Styczna do wykresu rozszerzenie

y = f'(x0)·(x − x0) + f(x0). Współczynnik kierunkowy stycznej to f'(x0); styczne równoległe mają równe f'.

Monotoniczność i ekstrema rozszerzenie

f' > 0 na przedziale ⟹ f rosnąca; f' < 0 ⟹ malejąca. Ekstremum lokalne w x0: f'(x0) = 0 i f' zmienia znak (+ → − maksimum, − → + minimum).

Największa i najmniejsza wartość rozszerzenie

Na przedziale domkniętym porównaj wartości f na końcach przedziału i w punktach, gdzie f' = 0 (leżących w przedziale).

Optymalizacja rozszerzenie

Zapisz wielkość do optymalizacji jako funkcję jednej zmiennej, ustal jej dziedzinę z warunków zadania, znajdź ekstremum przez pochodną i sprawdź, czy mieści się w dziedzinie.
Załóż darmowe konto i ćwicz zadania

Nasze opracowanie najczęściej potrzebnych wzorów. Na egzaminach obowiązują oficjalne karty wzorów CKE – układ i zakres mogą się różnić.

Wzory dla innych poziomów